Làng nghề Sơn Đồng - từ Di sản nghìn năm đến tầm vóc làng nghề toàn cầu

Làng nghề Sơn Đồng (Hoài Đức, Hà Nội) từ lâu được biết đến là trung tâm chế tác tượng Phật, đồ thờ mỹ nghệ và điêu khắc gỗ sơn son thếp vàng nổi tiếng của cả nước. Trải qua hàng trăm năm phát triển, Sơn Đồng vẫn giữ được hệ thống tri thức nghề gần như nguyên bản, tạo nên di sản văn hóa - nghệ thuật đặc sắc gắn với đời sống tín ngưỡng và Phật giáo Việt Nam.

Sản phẩm Sơn Đồng không chỉ mang giá trị vật chất mà còn chứa đựng hệ thống tri thức văn hóa đặc thù: từ triết lý tạo hình tượng, cấu trúc mỹ thuật tôn giáo, kỹ thuật sơn son thếp vàng, đến thần thái nhân sinh trong tượng Phật. Trong một số dòng tượng, nghệ nhân còn sử dụng phương pháp phục dựng dựa trên mỹ thuật học cổ, tạo độ chuẩn xác cao theo tỷ lệ tượng Phật truyền thống.

Chính những yếu tố này đã giúp Sơn Đồng trở thành một trong số ít làng nghề còn duy trì được cả chuỗi quy trình nghề - từ thiết kế, tạo mẫu, điêu khắc, hoàn thiện, truyền nghề đến tiêu thụ.

Quy mô sản xuất và sức sống kinh tế

Hiện nay, Sơn Đồng đã trở thành điểm sáng của kinh tế thủ công mỹ nghệ khu vực miền Bắc với quy mô cộng đồng nghề lớn:

- gần 1500 hộ gia đình tham gia sản xuất thủ công

- hơn 4.000 lao động, trong đó khoảng 1.000 thợ thủ công chuyên sâu

- hơn 80% hộ dân có thu nhập từ nghề thủ công

Sản phẩm Sơn Đồng chiếm khoảng 50% thị phần tượng và đồ thờ sơn son thếp vàng trong nước, đồng thời xuất khẩu sang nhiều quốc gia trên thế giới.

Hành trình hội nhập quốc tế và WCC

Trong những năm gần đây, Sơn Đồng bước vào giai đoạn hội nhập sâu với hệ thống đánh giá quốc tế. Đặc biệt, làng nghề đang được Hội Làng nghề Thủ công Thế giới (World Crafts Council - WCC) khảo sát, đánh giá và đồng hành trong quá trình chuẩn bị hồ sơ gia nhập Mạng lưới các Thành phố Sáng tạo trong lĩnh vực Thủ công & Nghệ thuật Dân gian, dự kiến hoàn thành vào năm 2026.

“Sơn Đồng sở hữu cả năng lực sản xuất lẫn năng lực văn hóa. Đây không chỉ là nơi làm ra sản phẩm, mà là nơi lưu giữ ký ức thẩm mỹ của một tôn giáo.” - Đoàn khảo sát WCC, 2023

WCC đánh giá Sơn Đồng đáp ứng tốt 5 tiêu chí cốt lõi: Giá trị văn hóa - nghệ thuật; Tính bản địa và xác thực; Kỹ nghệ thủ công; Truyền nghề và chuyển giao tri thức; Liên kết cộng đồng và bền vững nghề.

Trong hệ thống đánh giá, yếu tố “di sản nghề sống” của Sơn Đồng được coi là lợi thế rất hiếm.

Ý kiến từ giới chuyên gia quốc tế và trong nước

Trong hai lần đại diện Hội thủ công mỹ nghệ thế giới sang đánh giá trực tiếp tại làng nghề Sơn Đồng vào tháng 11 và 12 năm 2025, bà Nadia Meer, Phó Chủ tịch WCC khu vực Châu Phi cho biết “Qua quá trình đánh giá, chúng tôi nhận thấy, với những giá trị độc đáo của làng nghề, Sơn Đồng cần được công nhận với tên gọi Làng nghề Thủ công thế giới về Tạc tượng gỗ tâm linh và Sơn son thếp vàng.”

Nỗ lực từ chính quyền: Quy hoạch - bảo tồn - phát triển

Về phía Sở Nông nghiệp và Môi trường, phát biểu tại Hội thảo “Giải pháp bảo tồn và phát triển làng nghề gắn với du lịch, chuyển đổi số” ngày 20/12/2025 do Sở Nông nghiệp và Môi trường phối hợp với Hiệp hội thủ công mỹ nghệ và làng nghề Hà Nội tổ chức, đồng chí Nguyễn Đình Hoa - Phó Giám đốc Sở Nông nghiệp và Môi trường Hà Nội nêu rõ một số thành tựu nổi bật trong công tác bảo tồn, phát triển làng nghề trên địa bàn Thành phố. Trong đó, năm 2025, thành phố Hà Nội tiếp tục trình Hội đồng thủ công thế giới xem xét, công nhận 2 làng nghề điêu khắc sơn mỹ nghệ Sơn Đồng và làng nghề khảm trai, sơn mài xã Chuyên Mỹ là thành viên mạng lưới các Thành phố thủ công sáng tạo thế giới năm 2025.

Trao đổi với Tạp chí Phổ biến và Tham vấn pháp luật Việt Nam, ông Đinh Quốc Thái, Trưởng phòng Kinh tế Xã Sơn Đồng, cán bộ phụ trách dự án phát triển làng nghề Sơn Đồng, nhấn mạnh:

“Quan điểm phát triển làng nghề Sơn Đồng theo hướng Bảo tồn các giá trị truyền thống, sáng tạo, đa dạng hóa sản phẩm để đáp ứng nhu cầu của thị trường trong thời đại. Để làm được việc đó, chúng tôi đang lập quy hoạch xây dựng và lập Đề án bảo tồn và phát triển tổng thể làng nghề Sơn Đồng.”

Đề án phát triển tổng thể Sơn Đồng hiện đang tập trung vào kế hoạch phát triển bền vững với 4 Trụ cột: Kinh tế - Môi trường - Văn hóa và Xã hội - Công nghệ và Đổi mới cùng 8 nhóm giải pháp: quy hoạch, hỗ trợ chính sách, tổ chức sản xuất - doanh nghiệp - hợp tác xã, bảo tồn - đào tạo, môi trường sản xuất, thương hiệu - OCOP, du lịch văn hóa - tâm linh và chuyển đổi số.

Doanh nghiệp tiên phong và đổi mới sáng tạo

Trong cộng đồng nghề, Công ty Cổ phần Xây dựng và Tu bổ di tích Sen Việt được xem là đơn vị tiên phong đưa yếu tố thiết kế và sáng tạo vào sản phẩm. Ông Nguyễn Xuân Thắng, Giám đốc Sen Việt, chia sẻ: “Sản phẩm Sơn Đồng mang giá trị văn hóa rất cao, nhưng để bước ra thế giới, chúng tôi phải tìm cách chuyển dịch các giá trị văn hóa cho phù hợp với các thị trường mới.”

“Với lợi thế đội ngũ trẻ, được đào tạo bài bản tại các trường Đại học hàng đầu về mỹ thuật tại Việt Nam và thế giới, lứa nghệ nhân trẻ tuổi Sơn Đồng tại Sen Việt hiện tập trung phát huy phát triển các dòng mới: Tượng décor; Quà tặng văn hóa - tín ngưỡng; Mỹ thuật ứng dụng; Sản phẩm xuất khẩu tiêu chuẩn Mỹ - Nhật - EU

Ông Thắng nhận định: “Nếu được đào tạo bài bản về thiết kế, ngoại ngữ và công nghệ, thế hệ thợ trẻ ở Sơn Đồng hoàn toàn có thể tham gia chuỗi giá trị toàn cầu.”

Mô hình phát triển mới: từ làng nghề đến ngành công nghiệp văn hóa

Điều đặc biệt là Sơn Đồng đang chuyển mình từ làng nghề truyền thống sang mô hình ngành công nghiệp văn hóa theo xu hướng kinh tế sáng tạo toàn cầu.

Theo ông Sundeep Jumar, Phó Chủ tịch WCC: “Thế giới đang chứng kiến sự trỗi dậy của ngành thủ công văn hóa. Những làng nghề như Sơn Đồng có lợi thế tự nhiên trong cuộc chuyển dịch này.” Ông cũng tư vấn cho các cơ sở sản xuất tại làng nghề Sơn Đồng: hãy chuẩn bị thật bài bản các nền tảng nội dung, xây dựng câu chuyện cho mỗi sản phẩm, để khách quốc tế sẽ hiểu thật sâu và cùng yêu mến sản phẩm của Việt Nam.

Các yếu tố tạo lợi thế đó gồm: Di sản văn hóa hữu hình và vô hình; Tri thức nghề sống; Lực lượng thợ trẻ; Sản phẩm có giá trị tinh thần; Khả năng cá nhân hóa theo đặt hàng.

Với di sản văn hóa - nghệ thuật đặc biệt, năng lực sản xuất ổn định, cộng đồng nghề quy mô lớn và sự tham gia bài bản của chính quyền - doanh nghiệp - nghệ nhân, Sơn Đồng đang tiến những bước vững chắc ra thị trường quốc tế.

Mục tiêu gia nhập Mạng lưới các Thành phố Sáng tạo của WCC vào năm 2026 không chỉ là danh hiệu, mà còn mở ra cơ hội để Sơn Đồng trở thành trung tâm sáng tạo thủ công mỹ nghệ mang tầm khu vực, đóng góp vào tiến trình đưa nghề truyền thống Việt Nam vào chuỗi giá trị toàn cầu.